• Κωνσταντίνα Μαρκόγλου

Μνημεία της Ουκρανίας στα χρόνια του πολέμου

Updated: Sep 5

Προσπάθειες διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ουκρανίας.


Το παρόν άρθρο μας πάει πίσω στα ξημερώματα της 24ης Φεβρουαρίου, όταν πραγματοποιήθηκε ρωσική εισβολή στα ουκρανικά εδάφη και όλη η Ευρώπη βρισκόταν σοκαρισμένη απέναντι σε γεγονότα που νόμιζε πως είχε αφήσει πίσω στις άσχημες μνήμες της ιστορίας...

Την ίδια μέρα, ο Ρώσος πρόεδρος, Βλαντιμίρ Πούτιν έριξε την ευθύνη στο ΝΑΤΟ και αναφέρθηκε σε αποναζιστικοποίηση της Ουκρανίας, μέσω «ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης». Λίγο αργότερα, το Χάρκοβο και το Κίεβο βίωσαν τις πρώτες επιπτώσεις και η κατάσταση έγινε καθολικά αντιληπτό πως αντηχούσε σε πόλεμο.

Οι ειδήσεις δεν άργησαν να ανακοινώσουν τους πρώτους νεκρούς και λίγο καιρό αργότερα 3,6 εκατομμύρια Ουκρανοί εγκατέλειψαν τη χώρα, το σπίτι και τους ανθρώπους τους.


© mkip.gov.ua

Παρότι το πρωταρχικό αγαθό είναι αδιαμφισβήτητα αυτό της ανθρώπινης ζωής, στο παρόν άρθρο θα σταθούμε στις δευτερεύουσες απώλειες που αφορούν την πολιτιστική κληρονομιά της πληγείσας χώρας. Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού της Ουκρανίας λοιπόν, έγινε γνωστό πως έως τις 27 Μαΐου έχουν καταγραφεί καταστροφές σε 29 μουσεία, 133 εκκλησίες, 66 θέατρα και βιβλιοθήκες, καθώς και σε εβραϊκό νεκροταφείο. Σε δημοσίευμα της Unesco γίνεται -ομοίως- λόγος για επαλήθευση φθορών σε 71 θρησκευτικούς χώρους, 12 μουσεία, 30 ιστορικά κτίρια, 21 κτήρια αφιερωμένα σε πολιτιστικές δραστηριότητες, 16 μνημεία, 7 βιβλιοθήκες, μέχρι τις 4 Ιουλίου.


© Getty Images

Τι ισχύει όμως γι’ αυτές τις καταστροφές πέραν των έγγραφων στατιστικών της; Πόσο μπορεί να δεχθεί ο ουκρανικός λαός ότι αποτελούν παράπλευρες απώλειες και πολλώ δε μάλλον όταν οι εν λόγω καταστροφές αφορούν κάποια από τα σημαντικότερα ιστορικά και θρησκευτικά τοπόσημα της ουκρανικής κουλτούρας;


Ενώ οι απαντήσεις παραμένουν στο υποσυνείδητο, οι διάφορες επιτροπές προσπαθούν για την αποτροπή των χειρότερων.




Ειδική μέριμνα έχει ληφθεί και από το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM), το οποίο στις 28 Ιουνίου ανακοίνωσε τη δρομολόγηση της Κόκκινης Λίστας Έκτακτης Ανάγκης, καθώς «σε περιόδους πολέμου, η πολιτιστική κληρονομιά είναι ιδιαίτερα ευάλωτη και τα πολιτιστικά αγαθά διατρέχουν υψηλό κίνδυνο κλοπής και εμπορίας.»


© AP Images / U.S. Embassy and Consulates in Italy

Η παραπάνω θέση μας φέρνει κατά νου την δήλωση της Γενικής Διευθύντριας του Εθνικού Μουσείου Τέχνης και Πολιτισμού Mystetskyi Arsenal, Olesia Ostrovska-Liuta, η οποία έκανε λόγο για επιθέσεις της ουκρανικής κληρονομιάς σε 3 διαστάσεις: στην καταστροφή αντικειμένων, στον ισχυρισμό πως τα ουκρανικά τεχνουργήματα είναι ρωσικής ιδιοκτησίας, και στην παράνομη κατάσχεση ουκρανικών αντικειμένων από τον ρωσικό στρατό.


Ως προς το τελευταίο, φαίνεται να συμφωνεί και δημοσίευμα των New York Times, στο οποίο γνωστοποιείται ο ισχυρισμός κλοπής χρυσών αντικειμένων (πολύτιμες συλλογές σκυθικής κουλτούρας, 4ος αιώνας π.Χ.) από Μουσείο της Μαριούπολης.



...Και από τις τρεις διαστάσεις επιθέσεων περνάμε στις τρείς διαστάσεις της επαυξημένης πραγματικότητας, μέσα από την -ίσως σημαντικότερη- κινητοποίηση διάσωσης και διασφάλισης της ουκρανικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Ο λόγος για το Backup Ukraine, μια πρωτοβουλία που καλεί τους πολίτες να διατηρήσουν ψηφιακά την ιστορία, την τέχνη και τον πολιτισμό τους.


Η Εθνική Επιτροπή της UNESCO της Δανίας, η Blue Shield Denmark και η Polycam, συνεργάστηκαν για τη δημιουργία μιας ισχυρής εφαρμογής που επιτρέπει σε οποιονδήποτε να καταγράφει αντικείμενα ή ακόμα και φυσικούς χώρους σε τρισδιάστατα μοντέλα.


Στόχος αυτής της πρωτοβουλίας, η οποία δεν πρέπει να ξεχνάμε πως πραγματοποιείται κατά τη διάρκεια ενός εν εξελίξει πολέμου, είναι η δημιουργία ενός συλλογικού αρχείου καταγραφής μνημείων, έργων τέχνης και άλλων αρχιτεκτονημάτων, των οποίων η λεπτομερής μοντελοποίηση θα προσφέρει πολλά σε μελλοντικές αποκαταστάσεις, από φθορές και λοιπές καταστροφές.


Άλλες ενέργειες αφορούν την προσθήκη φραγμάτων γύρω από την περίμετρο του Μουσείου Καλών Τεχνών της Οδησσού και την τοποθέτηση σάκων με άμμο γύρω από δημόσια μνημεία, όπως αυτό του Δούκα του Ρισελιέ (Duke of Richelieu).


© Nina Lyashonok/Ukrinform/NurPhoto/Getty Images

Στα πιο πρόσφατα νέα, το Διεθνές Συμβούλιο για την Προστασία Μνημείων και Ιστορικών Χώρων (ICOMOS) μαζί με το Διεθνές Κέντρο Μελέτης Διατήρησης και Αποκατάστασης Πολιτιστικής Ιδιοκτησίας (ICCROM) ανέλαβαν από κοινού στις 9 - 16 Ιουλίου 2022 αποστολή αξιολόγησης των ζημιών που προκλήθηκαν στην πολιτιστική κληρονομιά. Εκεί, έγιναν γνωστές οι ανάγκες και τα σημεία που χρειάζονται τεχνική βοήθεια / παρεμβάσεις πρώτων βοηθειών, με τελικό στόχο τη δημιουργία ενός εθνικού στρατηγικού σχεδιασμού ανάκτησης της πολιτιστικής κληρονομιάς.


If we lose our culture we lose our identity.- Lilya Onyschenko

Η παραπάνω δήλωση μας κάνει να ανατρέξουμε σε παρόμοιες καταστροφές που έσβησαν τον πολιτισμό -και άρα την ταυτότητα- σημαντικών πολιτισμών του κόσμου. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο ναός του Baalshamin, του αρχαίου θεού Baal και σχεδόν άλλα 900 μνημεία της Συριακής κληρονομιάς που δεν κατάφεραν να λάβουν κάποια προληπτική μέριμνα, για λόγους που θα μας απασχολήσουν σε επόμενο άρθρο. Ομοίως και η πόλη της Νιμρούντ, στις όχθες του Τίγρη ή πολλά μαυσωλεία στο Ζιλτέν και στο Τιμπουκτού.


Παρότι οι πολιτικές αιτίες των εκάστοτε καταστροφών διαφέρουν, το βέβαιο είναι πως οι πολιτιστικοί διαχειριστές και νόμιμοι φορείς μη κερδοσκοπικών οργανώσεων θα πρέπει να διαφυλάττουν μέσω της πρόληψης μια στρατηγική που θα αποδυναμώνει κάθε πολιτική δήλωση με την καταστροφή δημόσιων μνημείων. Σε περίπτωση που κάτι τέτοιο δεν μπορέσει να αποφευχθεί, η τεχνολογία και οι συλλογές τεκμηρίων θα πρέπει να είναι έτοιμες και λειτουργικές προς μια νέα επαναφορά και οπτική επικοινωνία του μνημείου, συνδεδεμένου με τη νέα τραυματική μνήμη του.


Όπως άλλωστε αναφέρει και ο Alon Condino στο βιβλίο του «Collective Memory and Cultural History: Problems and Method», η συλλογική μνήμη (και άρα τα δημόσια μνημεία επίσης) μνημονεύει συγκεκριμένα γεγονότα σε άμεση σχέση με τις “ικανοποιήσεις” της διαμόρφωσης της ταυτότητας στο παρόν. Εύπλαστη, αυτοαναφορική και μεταβαλλόμενη, η μνήμη δεν μπορεί να αποκολληθεί από την παροντικότητα και τις ανάγκες στήριξης της συλλογικής ταυτότητας, χωρίς να αποσυνδέεται από εξωγενείς συνθήκες.


 

Ενδεικτικές Πηγές:


Campaign Spotlight: UNESCO and Blue Shield Denmark launch Backup Ukraine initiative to digitally preserve cultural heritage. adobo Magazine.


Hunter, J. (2022). In pictures: The Ukrainian religious sites ruined by fighting. BBC News.


Sheftalovich, Z. (2022). Battles flare across Ukraine after Putin declares war. Politico.


Seymour, T. - Kishkovsky, S. (2022). Is Ukraine's cultural heritage under coordinated attack? The Art Newspaper.


Tucher, E. (2022). Ukrainians are using 3D technology to preserve hundreds of cultural artifacts in a digital archive, far away from Russian's attacks. CNN.


The MCIP continues to record Russian war crimes against cultural heritage. Міністерство культури та інформаційної політики України.


U.S. Mission Italy (2022). War in Ukraine damages major cultural sites. U.S. Embassy and Consulates in Italy


Εξερτζόγλου, Χ. (2020). Δημόσια Ιστορία. Εκδόσεις του ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ




Ενημερωτικό βίντεο για την πρωτοβουλία "Backup Ukraine":


70 views0 comments