• Κωνσταντίνα Μαρκόγλου

Οι Ανεμόμυλοι στο Οροπέδιο Λασιθίου



« ἐγὼ κληρονόμος πουλιῶν πρέπει

ἔστω καὶ μὲ σπασμένα φτερὰ νὰ πετάω. »


Μ. Σαχτούρης , Ο Ελεγκτής.


Το παραπάνω απόσπασμα ανήκει στην ποιητική συλλογή του Μίλτου Σαχτούρη «Τα φάσματα ή η χαρά στον άλλο δρόμο» (1958) και πραγματεύεται τον ρόλο και το χρέος του ποιητή. Στο εδάφιο που χρησιμοποιήθηκε, βλέπουμε πως ο ποιητής αυτοπροσδιορίζεται ως κληρονόμος πουλιών – παραπέμποντας στον διάλογο «Ίων». Εκεί, ο Πλάτωνας μιλά -μέσω του Σωκράτη- για την ιδιαιτερότητα των ποιητών να αποκτούν τη σκέψη τους μέσω θεϊκής έμπνευσης. (Γιατί όλοι οι επικοί ποιητές, οι μεγάλοι, συνθέτουν αυτά τα ωραία ποιήματα όχι χάρη σε κανόνες τεχνικούς αλλά διατελώντας σε κατάσταση θείας έμπνευσης και διακατεχόμενοι από αυτήν, και το ίδιο όλοι οι μεγάλοι λυρικοί ποιητές. / 533d-534b - μετ. Ν.Μ. Σκουτερόπουλος)


Αν αναρωτιέστε ποια η σύνδεση της παραπάνω εισαγωγής με το σημερινό άρθρο, αρκεί μονάχα να σας αναφέρω ότι η άυλη κληρονομιά βασίζεται σε τεχνικές που περνούν από γενιά σε γενιά και στα βάθη των χρόνων όλοι είχαν την ανάγκη να γεννήσουν ιστορίες για να απαντήσουν στο πως – ποιος – και από πότε!


Στη δική μας θεματική, πρωταγωνιστής της ιστορίας είναι ο μυθικός Δαίδαλος, ένας σπουδαίος αρχιτέκτονας, ο οποίος φυλακίστηκε με τον γιο του, τον Ίκαρο, έπειτα από εντολή του Βασιλιά της Κρήτης, Μίνωα. Η λύση στην απόδραση ήρθε με την επινόηση του Δαίδαλου για τη δημιουργία τεχνιτών φτερών από πεσμένα φτερά πτηνών μαζί με κερί. Παρότι το πείραμα πέτυχε, ο ενθουσιασμός του μικρού Ίκαρου τον έκανε να αγνοήσει τις συμβουλές του πατέρα του και έτσι πέταξε πολύ ψηλά, με αποτέλεσμα ο ήλιος να λιώσει το κερί με το οποίο είχαν κολλήσει τα φτερά του. Νομίζω δεν χρειάζεται να πω περισσότερα για το τέλος αυτής της ιστορίας και τη θλίψη του Δαίδαλου..


Στο άκρον άωτο αυτών των συναισθημάτων, από την άλλη, ήταν η δική μου εμπειρία στο Οροπέδιο Λασιθίου και πιο συγκεκριμένα στην επαφή μου με τους ανεμόμυλους της περιοχής. Περνάμε λοιπόν από το φαντασιακό της αιολικής ενέργειας στην πραγματική αξιοποίηση του φυσικού περιβάλλοντος για να δούμε πως αυτό εντάσσεται στο συλλογικό μας αποτύπωμα.

Λίγο μετά την επίσκεψη μου στο Δικταίο Άντρο (ένα από τα αξιοθέατα για το οποίο είναι ευρέως γνωστή η Ανατολική Κρήτη), η πληθώρα ανεμόμυλων στις πεδιάδες της διαδρομής με παραξένευσε και σταμάτησα να μάθω περί τίνος πρόκειται.


Η τύχη ήταν με το μέρος μου, μιας και το σημείο όπου θέλησα να κάνω στάση ήταν ένα από τα σπουδαιότερα για την ιστορία των ανεμόμυλων στο Οροπέδιο Λασιθίου. Φυσικά αναφέρομαι στο Σελί της Αμπέλου και μια σειρά από 26 αλεστικούς ανεμόμυλους, οι οποίοι εκμεταλλεύονταν πλήρως το αιολικό δυναμικό της περιοχής με τους βορειοδυτικούς ανέμους.

Ο ανεμόμυλος του Οροπεδίου Λασιθίου αποτελεί ένα πρωτοπόρο για την εποχή του μέσο άντλησης νερού για την καλλιέργεια στον Κάμπo. Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, κάτοικοι της περιοχής, ανέπτυξαν έναν ιδιαίτερο μηχανισμό, ο οποίος με την ισχύ του ανέμου απορροφά τα επιφανειακά νερά του υδροφόρου ορίζοντα για την άρδευση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων.


Μέσα σε αρκετά είδη που λαμβάνουν χώρα στην περιοχή, οι ανεμόμυλοι στο Σελί της Αμπέλου παρότι αρχικά ήταν 26, το 1930 κατεδαφίστηκε ένας εξ αυτών για να δημιουργηθεί ο δρόμος που ενώνει το Οροπέδιο Λασιθίου με το Ηράκλειο. Από τους εναπομείναντες, οι 24 είναι «μονόκαιροι» και ένας είναι κυλινδρικός. Η λειτουργία του εν λόγω «μυλότοπου» σταματά στα μέσα της δεκαετίας του '60, εξαιτίας της ανανέωσης των μηχανημάτων με άλλα, πιο εξελιγμένα.

Για να είμαι απολύτως ειλικρινής, δεν διέσχισα όλο το αιολικό μονοπάτι, καθώς η διαδρομή ήταν αρκετά σαθρή, ο αέρας έντονος και τα γεράκια έκανα ένα mini roof party. Παρόλα αυτά έφτασα στα μισά του μονοπατιού, με πρώτη στάση τον -εσκεμμένα- ξεκλείδωτο ανεμόμυλο. Έξω από την πόρτα υπήρχε μια μικρή αυλή, η οποία ήταν το μόνο σημείο οπού προστατευόταν από τον άνεμο. Μπαίνοντας μέσα στον πεταλόσχημης κάτοψης ανεμόμυλο, παρατήρησα δεξιά και αριστερά από τον αλεστικό μηχανισμό δυο πέτρινες εσοχές και αντίστοιχα δυο πέτρινα πεζούλια. Στο κυρίως βόρειο τμήμα, βρισκόταν ο μηχανισμός ο οποίος αποτελούταν από το κράμα των παρακάτω στοιχείων: αξόνι, ρόδα, φανάρι, μυλοθεσά, φαναροτραπεζά, ανώπετρα, κατώπετρα, κουβέρτα και μοχλό.


Η περιήγηση συνέχισε και στους παραπάνω ανεμόμυλους κατανοώντας πως οι αποστάσεις που διατηρούσαν μεταξύ τους ήταν ίσες. Όλοι απέδιδαν μια αρμονική επανάληψη λιτότητας και χρηστικότητας, με βασικό υλικό τον τοπικό ακατέργαστο ασβεστόλιθο, σε διάφορα σχήματα και μεγέθη.

Η ολοκλήρωση αυτής της εμπειρίας με βρήκε στο ακριβώς διπλά μαγαζί να ψάχνω για σχετικά βιβλία αναφορικά με την ιστορία / τεχνογνωσία των ανεμόμυλων του Οροπεδίου, ωστόσο το μόνο που βρήκα ήταν μινιατούρες ανεμόμυλων. Κατευθείαν άνοιξα το κινητό να αναζητήσω περισσότερα, ωστόσο κάθε αναφορά στον όρο παρουσίαζε ειδήσεις για την ένταξη των ανεμόμυλων στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού.

Ως προς την τελευταία είδηση, τον Ιούλιο του 2020 εγκρίθηκε ομόφωνα η προσθήκη του πεδίου «Πρακτικές Διαχείρισης του Νερού στο Οροπέδιο Λασιθίου Κρήτης. Η τεχνογνωσία των αντλητικών ανεμόμυλων» στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας. Πλέον, το πρώτο αιολικό πάρκο της χώρας, αφορά μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς σε τοπικό και εθνικό επίπεδο.

Η διαφύλαξη των ανεμόμυλων στον Κάμπο συμβάλλει στην ενίσχυση του πολιτισμικού τοπίου και της ταυτότητάς του, ενώ παράλληλα προάγει έναν βιώσιμο τρόπο διαχείρισης της σύγχρονης καλλιέργειας, μέσα από την αξιοποίηση της παρελθούσας τεχνογνωσίας στον τομέα της άρδευσης.


Κλείνοντας και επανερχόμενη στο παραπάνω ζητούμενο, θα ήταν αρκετά ωφέλιμη η προσθήκη ενός QR code, το οποίο θα συνδέεται με ένα ebooklet (Issuu) που θα μπορεί να κατεβάσει ο καθένας -σε δεύτερο χρόνο- και το οποίο θα πραγματεύεται τα βασικά χαρακτηριστικά, την ιστορία και τη σημερινή κατάσταση των ανεμόμυλων, επενδυμένο με σχέδια, σύγχρονες φωτογραφίες και παλιές φωτο-μαρτυρίες.


Μπορεί πράγματι να υπάρχει αντίστοιχη πινακίδα στον χώρο, παρόλα αυτά, όταν κανείς επισκέπτεται ένα αξιοθέατο που βρίσκεται σε εξωτερικό περιβάλλον, το πιο πιθανό είναι να δίνει προτεραιότητα στην εικονική αφομοίωση των ερεθισμάτων και όχι τόσο στην λεπτομερή αποστήθιση των κατά τα αλλά πολύ χρήσιμων πληροφοριών.

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:

Μόσχου, Θ. (2020). Τοπίο Συμβίωσης του χθες και του σήμερα, Αποκατάσταση και ανάδειξη ενός πολιτισμικού τοπίου στο οροπέδιο του Λασιθίου. Πολυτεχνείο Κρήτης.


Πρακτικές Διαχείρισης του Νερού στο Οροπέδιο Λασιθίου Κρήτης. Η τεχνογνωσία των αντλητικών ανεμόμυλων. Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Ελλάδας: https://ayla.culture.gr/praktikes-diaxeirisis-nerou-sto-oropedio-lasithiou/





* Η αναδημοσίευση φωτογραφιών ή αποσπασμάτων του blog θα πρέπει να τηρεί την προστασία των δικαιωμάτων του δημιουργού βάσει του άρθρου 2 παρ. 1 του Ν. 2121/1993, με σχετική αναφορά ή άδεια. Ευχαριστώ πολύ για τον σεβασμό στην έρευνα και το σύνολο της δουλειάς μου!




56 views0 comments