• Κωνσταντίνα Μαρκόγλου

Δημόσιο Καπνεργοστάσιο

Updated: Sep 19

Όπου υπάρχει καπνός, υπάρχει και... το αντίστοιχο κτήριο επεξεργασίας του. Μια βόλτα στην αρχιτεκτονική και ιστορική κληρονομιά της οδού Λένορμαν 218.


Για τους περισσότερους από εμάς που αγαπάμε τον πολιτισμό και τις εκδηλώσεις γύρω από αυτόν, η μετά-covid εποχή σηματοδοτήθηκε με την εκκίνηση περιοδικών εκθέσεων, δρώμενων και παραστάσεων για το ανυπόμονο ευρύ κοινό.


Μέσα σε πολλούς άλλους ενεργούς φορείς, αυτός που ίσως απέσπασε τα περισσότερα βλέμματα ήταν ο Οργανισμός Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ. Η πρώτη έκθεση στο Πρώην Δημόσιο Καπνεργοστάσιο είχε τον καθόλου τυχαίο τίτλο "Portals", με ένα βαρύ μεταφορικό φορτίο για το άνοιγμα όχι μονάχα του -μέχρι τότε- κλειστού κτηρίου, αλλά και της σύγχρονης τέχνης στο ελληνικό κοινό.



Historically, pandemics have forced humans to break with the past and imagine their world anew. This one is no different. It is a portal, a gateway between one world and the next. - Arundhati Roy, April 2020.

Ο νέος κτηριακός χώρος επιφάνειας 6.500 τ.μ., που αναμορφώθηκε με χρηματοδότηση του ΝΕΟΝ υπό την εποπτεία του αρχιτέκτονα Φ. Καφαντάρη, αφορά πλέον έναν πολιτιστικό χώρο με δυνατότητα πρόσβασης από το ευρύ κοινό και εμφανή σεβασμό στο προγενέστερο βιομηχανικό αποτύπωμα του συγκροτήματος.


Η λειτουργικότητά του επιτεύχθηκε μετά από σειρά επεμβάσεων, εκ των οποίων: νέα συστήματα φωτισμού, τοποθέτηση επίπλων, ολοκλήρωση υπάρχοντος δαπέδου, επισκευές και βάψιμο της τοιχοποιίας, καθώς και (ανα)διαμόρφωση καθιστικών χώρων επισκεπτών και χώρων υγιεινής με πρόσθετο εξοπλισμό για ΑμεΑ.


Η προαναφερθείσα βιομηχανική αξία του κτηρίου θεσμοθετήθηκε το 1989 όταν το σύνολό του (συγκρότημα και εξοπλισμός) κρίθηκε Διατηρητέο Μνημείο Βιομηχανικής Αρχιτεκτονικής.



Το αρχιτεκτόνημα χρονολογείται μεταξύ 1928-29, ενώ η λειτουργία του Καπνεργοστασίου ξεκινά το 1930 με την ιδιότητα του δεύτερου, σε σειρά, δημόσιου καπνεργοστασίου στην Αθήνα.


Πρόκειται για ένα τετραγωνικής κάτοψης κτήριο υπό τον σχεδιασμό των πολιτικών μηχανικών Π. Αθανασάκη και Α. Λιγδόπουλο. Διαθέτει 4 πτέρυγες περιμετρικά του οικοδομικού τετραγώνου, ενώ η ιδιαιτερότητά του έγκειται στο εσωτερικό κενό του κτηρίου και τον σχηματισμό ενός υαλοσκέπαστου αιθρίου.


Το τελευταίο αφορούσε παλαιότερα το σημείο φόρτωσης και εκφόρτωσης των καπνών, ενώ στον όροφο διεξαγόταν η παραγωγή τσιγάρων και πούρων. Ακόμα, τα μεγάλα και ψηλά παράθυρα έχουν και εκείνα λειτουργικό χαρακτήρα, μιας και η ταυτότητα του κτηρίου απαιτούσε τον πλήρη φωτισμό και αερισμό σε όλα τα σημεία του.


Αρχιτεκτονικά αποτέλεσε ένα από τα πρωιμότερα δείγματα μοντερνιστικής μορφής στην Αθήνα, μέσω της χρήσης μπετόν αρμέ. Η προκατάληψη της εποχής ωστόσο, δεν βοηθούσε την υιοθέτηση νέων τεχνοτροπιών και η προσκόλληση στα πρότυπα του παρελθόντος έκαναν αναγκαία την ανάμιξη του ύφους του με στοιχεία που παρέπεμπαν στη συμμετρία του νεοκλασικού αθηναϊκού χαρακτήρα.


Το Δημόσιον Καπνεργοστάσιον λειτούργησε επί 65 συναπτά έτη σε μια εποχή όπου η ανάπτυξη του εμπορίου καπνών στην Ελλάδα ξεπερνούσε και αυτή της σταφίδας (1937-38). Η ζήτηση θέσεων εργασίας σε βιομηχανίες σαν αυτή έφερε στην Ελλάδα ακόμα και εξειδικευμένους εργάτες από την Αίγυπτο. Αργότερα, τα μεγάλα νούμερα εργατικών χεριών θα ήταν τέτοια όπου θα δομούσαν τα θεμέλια για μια συλλογική αρχή εργατικών κινημάτων με απήχηση σε όλο το κράτος και τους θεσμούς του.


Το πρόσωπο του Καπνεργοστασίου πέρασε από πολλές μορφές, μετά τη λήξη της λειτουργίας του ως τέτοιο (1965+). Παραχωρήθηκε το 1/4 του κτηρίου στη Στρατιωτική Υπηρεσία Αθηνών, ενώ αργότερα, επί Κατοχής, λέγεται πως αποτέλεσε είτε κρατητήριο Γερμανών, είτε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Αργότερα φιλοξένησε πρόσφυγες της Κολοκυνθούς από Ρουμανία και Ρωσία, ενώ από το 2000 ανήκει στο Ίδρυμα της Βουλής και τη Βιβλιοθήκη-Τυπογραφείο της.


Πίσω από την ιστορία του βιομηχανικού αυτού μνημείου μπορούμε να κατανοήσουμε την ανάγκη της κοινωνίας για επανάχρηση και λειτουργία χώρων που έχουν επέλθει στη λήθη. Μπορεί οι μνήμες του κτηρίου πλέον να μην είναι συγγενείς με την ταυτότητα του, αλλά η εξέλιξη της εποχής και οι ραγδαίες ανατροπές της, καλούν τον δημόσιο χώρο να γίνει πεδίο ανάπτυξης και αυτοπροσδιορισμού. Δίχως να είναι απαραίτητη η ανάδειξη ενός διατηρητέου μνημείου σαν μουσείο ή χώρος πολιτισμού, η αναβίωσή του προσφέρει πολλά στη βιωσιμότητα του πολεοδομικού ιστού, αλλά και της ποιότητας ζωής των κατοίκων των γύρω περιοχών.


Κάτοψη ισογείου – Αναπαράσταση. Πηγή: ερευνητικό πρόγραμμα «Δυνατότητες αποκατάστασης και ένταξης νέας χρήσης στο επί της οδού Λένορμαν 218, κτήριο Παλαιού Καπνεργοστασίου Αθηνών», 2008-2009, σχολές Αρχιτεκτόνων και Πολιτικών Μηχανικών ΕΜΠ

 

Πληροφορίες

Ο χώρος του Καπνεργοστασίου είναι προσβάσιμος και ελεύθερος στο κοινό, στα πλαίσια της περιοδικής έκθεσης Dream On, κάθε Τετάρτη, Πέμπτη, Παρασκευή, Κυριακή (11.00–19.00) και Σάββατο (12.00–20.00)

Περισσότερα για την έκθεση, εδώ!


Ενδεικτικές Πηγές

Βουλή των Ελλήνων & ΝΕΟΝ. (2021). Η Αναμόρφωση του Πρώην Δημόσιου Καπνεργοστασίου. Επίσημος Ιστότοπος οργανισμού NEON:


Δανιήλ, Μ. (2009). Τo Καπνεργοστάσιο Αθηνών. Τ’ αποκαΐδια μιας καπνικής βιομηχανίας. Monumenta.


Μποζώνη, Α. (2021). Το παλιό Δημόσιο Καπνεργοστάσιο της Λένορμαν υποδέχεται έργα 59 καλλιτεχνών απ' όλο τον κόσμο. LiFO / Culure.


Ντοκιμαντέρ «Καπνεργοστάσιο». ΕΜΠ, Πάντειο Πανεπιστήμιο, MOV Productions (2015):



129 views0 comments